TÜRK MİFİK SİSTEMİNDƏ YUMUŞÇİLƏR (MƏLƏKLƏR) VƏ ONLARIN FUNKSİYALARI

Bəxtiyar Tuncay

Radlovun topladığı və kitabda birinci sırada təqdim etdiyimiz yaradılış dastanı digər variantlardan təkcə özünün həcminin böyüklüyü ilə deyil, eyni zamanda dolğunluğu və zənginliyi ilə fərqlənir. Bu variant təktanrıçılığaqədərki dövrün məhsulu olan və həmin dövrün mifoloji sistemini əks etdirən variantlardan, eləcə də təktanrıçılığa keçid dövründə ortaya çıxmış variantlardan fərqli olaraq, Tək Tanrıya (Gök Tenqriyə) inam dövrünün mifoloji sistemini əks etdirir. Bu dastandakı ən önəmli məqamlardan biri May – Tərə (Umay) obrazı ilə bağlıdır.

Dastanda o, Tanrının göydən yerə göndrdiyi elçisi kimi vəsv edilir və bir növ Həzrət Cəbrayıln (ə) İslamdakı roluna bənzər rol oynayır:

 

“…Bundan sonra mən sizə görünməm, hər şey bitir,

Mənim elçim May-Tərə sizinlə yerə gedir.

Hər nə lazımsa artıq sizə öyrədəcək,

Mənim elçim olacaq, xəbərlər gətirəcək!”

Göndərdi May-Tərəni, Tanrı gedib qatına,

Öyrətdi nə lazımsa, insanın həyatına (Ögəl, 2006, səh. 451).

 

Verbitskinin qeydə aldığı variantda da May-Tərə (Umay) insanların yaşadığı “Qara Təngərə” adlandırılan dünyanı idarə edir. Fəqət bu variantda ona bu missiyanı Tanrı (Gök Tenqri) yox, Tanrı Ülgen tapşırmışdır, bu isə o demkdir ki, bu surət təktanrıçılığaqədərki mifik obrazlardandır və yeni dini sistemdə də öz funksiyasını saxlamışdır:

 

İnsanın dünyasına derlər Qara Təngərə,

İdarə edər onu qutsal, böyük May-Tərə (Ögəl, 2006, səh. 430).

 

Belə görünür ki, May-Tərə (Umay) Gök Tenqri dinində Tenqridən sonra ikinci yerdə durmuşdur. Görünür elə bu səbəbdən də onun adı yazılı mənbələrdə Tanrı ilə qoşa çəkilir:

“…Tenqri, Umay, ıduk Yer-Sub basa berti erinc” (Tonyukuk abidəsi, ll daş, qərb tərəfi, 38-ci sətir).

Nizami Cəfərov yazır:

“…Türklər Tanrın hər şeyə qadir bir qəhrəman, yenilməz bir igid saymış, onun şərəfinə mərasimlər keçirmiş, qurbanlar kəsmişlər. Doğum ilahəsi olan Umay (May-Tərə, Umay ana, May ene) isə Tanrının xanımı imiş.

Qədim türk mənbələri göstərir ki, xaqan, onun qvardiyası Tanrı ilə Umaya adətən birlikdə ibadət edər, apardqları döyüşlərdən qələbə ilə qayıtmaq üçün onlardan yardım diləyirmişlər (Cəfərov, 2004, səh. 14).

Belə aydın olur ki, türk mifik təfəkkürünün zamanla təkamülü nəticəsində May-Tərə (Umay) tədricən Eneolit dövrünün doğum və bərəkət ilahəsindən təktanrıçılıq dövrünün yumuşçisinə, mələyinə çevrilmişdir.

Yuxarda artıq qeyd etdiyimiz kimi, Eneolit dövrünün sənət əsərləri içərisində gil və daş qadın heykəlciklərinin xüsusi yeri olmuşdur. Belə heykəllər tədqiqatçılar tərəfindən anaxaqanlıq dövründə qadına verilən yüksək dəyər və onun ilahiləşdirilməsi kimi qiymətləndirilir. İndiyə qədər Azərbaycan, Şərqi Anadolu və Cənubi Tükmənistan ərazisində yüzə yaxın belə heykəlcik tapılmışdır. Maraqlıdır ki, onların bir çoxunun qarın nayihəsində ağac təsviri cızılmışdır. Bu fakt qədim türk mifoloji təsəvvürləri ilə sıx surətdə bağlıdır. Məsələ burasındadır ki, qədim türk miflərində ağac qadınla, doğum ilahəsi ilə birbaşa bağlıdır.

Xatırladaq ki, Altay türklərində Umay kimi qeydə alınmış bu mifik varlıq saxa-yakut türklərinin mifik süjetlərində Ağ Ana kimi keçir. Bu da ondan qaynaqlanır ki, Eneolit dövründə, yəni anaxaqanlığın hakim olduğu dövrdə bu iki obraz (Umay və Ağ Ana) fərqli türk soy və boylarının soy anası (ulu nənəsi) hesab olunmuşdur. Ər Soqotox dastanının O. Böhtlinq tərəfindən toplanmış variantında da Ağ Ana da eynən Umay kimi ağacla bağlı təqdim edilir:

…Günəşə üz tutub, üç dəfə salam verdi. “Xaqan ağac”ın qarşısına çatan kimi diz çökdü və ağaca belə dedi:

-Mənim ağac Xaqanım! Ey müqəddəs ruh! Ey ulu xatun! Mənim yurdumun ruhu! Mən bir yetimdn başqa bir şey deyildim. Sən götürdün, məni böyütdün.Mən kiçik bir uşaq ikən, sən məni böyük bir adam etdin… Gəl mənim nə olacağımı, gələcəyimi də bildir. Mən nə edəcəyəm? Mən bundan sonra necə yaşayacağam? Ey ulu ana!..

İgid bunları söylədikdən sonra birdən göy üzü tutulmuş, buludlar yığılmış və göy müdhiş bir şəkildə gurlamağa başlamışdr. Az sonra iri-iri damlalı yağış yağmağa başlamış və ətrafı sellər basmışdır. Göydən ağ bir bulud uçmuş və bu buluddan da yerə ildırımlar enmişdir. Yer – göy titrəmiş, çaylar daşmş, dnizlər çalxalanmışdır. Az sonra ağ saçlı Ana Tanrı görünmüşdür. Yavaş – yavaş ağacın kökündən çölə çııxmş və oğlanın qarşısında durmuşdur (Ögəl, 2006,  səh. 120).

Burada istər-istəməz, yada Tanrının əmri ilə insanların və onların soylarının ağacdan törəməsi yada düşür:

 

Günlərdən bir gün idi, Tanrı dolanır idi,

Baxdı, bir ağac gördü, göyə uzanır idi.

Qəribə ağac idi, qolsuz, budaqsız idi.

Tanrı bunu görüncə öz-özünə söylədi:

“Çılpaq qalmış bir ağac, belə qolsuz, budaqsız,

Gözləri heç oxşamır, görkəmi də çox dadsz”.

Tanrı buyurdu: “Bitsin doqquz qolu hələlik”.

Bitdi dərhal doqquz qol, doqquz budaq üstəlik.

Heç kim bilmir, Tanrının düşüncəsi nə idi,

Soylar törəsin deyə belə bir əmr verdi:

“Doqquz kişi qılınsın doqquz qolun kökündən,

Doqqoz oymaq törəsin həmin doqquz kişidən!” (Ögəl, 2006, səh. 449).

 

A. V. Anoxinin yazdğına görə, Altay türkləri inanırdılar ki, ən böyük Göy Tanrının xidmətində elçilik vəzifəsini icra edən yardımçı ruhlar (yumuşçilər) var. Şaman göyə meracı zamanı Ülgenin qatına birbaşa yüksəlmək iqtidarnda deyil.. Tanrı göy gəzintisində şamana yardımçı olmaq üçün ruhlar (yumuşçilər) göndərir. Bunlar Yayık, Suyla və Qarlıqdır. Bunlardan birincisi insanlar arasında yaşayır, onları pis varlıqlardan qoruyur , Ülgenlə insanlar arasında vasitəçilik edir. Şaman qurbanı Ülgenə yalnız onun müşayiəti ilə aparır.

Bu ruhlardan ikincisi olan at gözlü, qartal şəkilli Suyla insanların qoruyucusu olmaqla yanaşı, insanların nə etdiyini Göy Tanrıya xəbər verir. Sözügedən ruhların üçüncüsü Qarlıqdır. O da göy gəzintisində şamana kömək edir (Анохин, 1924, s. 12-14).

Yaradılış dastanının Radlov və Verbitski variantlarında digər yumuşçi (mələk) obrazları da maraq doğurur. Bu baxımdan bəzi epizodlarda yumuşçi, yəni mələk, bəzi məqamlarda isə yalmac, yəni peyğəmbər kimi çıxış edən Mandı-Şirə obrazı xüsusi maraq kəsb edir. O, bir  epizodda eynən Həzrət Mikayılın (ə) “İncil”də təsvir edilən missiyalarndan birinə uyğun olaraq şeytana qarşı döyüşür:

 

Göylərdə neçə-neçə müqəddəs kişi vardı,

Tanrıya yardım edib onlar göydə yaşardı.

Mandı-Şirəydi biri, düşünüb durdu birdən,

Şeytanları görüncə qanı qaraldı birdən:

“Bu necə sarsaq işdir, göydə şeytan qaynayır,

Tanrının insanları gedib yerdəmi yaşar?

Şeytanın adamları göy üzündə dolaşır?…” (Ögəl, 2006, səh. 454).

 

***

…Mandı-Şirə alaraq bu mizrağı əlinə,

Çıxıb göylərə daldı, getdi şeytan elinə.

Erliki tutub yendi, şeytanı yaxaladı,

Göydə nəyi var isə, hamsını parçaladı.

Şeytanın hər şeyini göylrdən yerə atdı,

Şeytan bunu görüncə, özü də göydən qaçdı (Ögəl, 2006, səh. 456).

 

Radlov variantında içlərində Mandı – Şirənin də olduğu yumuşçilərin Tanrı tərəfindən toplanaraq üzərilərinə fərqli-fərqli missiyalar qoyulması səhnəsi də çox maraqlıdır:

 

Tanrı yığdı xalqını, öyüd nəsihət verdi:

“Davar yaratmışam ki, sizin üçün aş olsun,

İçin təmiz sulardan, qoy könlünüz xoş olsun.

Yardım edin, deyirəm, sizə yardım edərkən,

İndi artıq gedirəm, qaytmaram çox erkən.

Sonra köməkçilərə – ruhlara tapşırdı:

“Bu sənin vəzifəndir ey Şal-Yimə, dinlə sən,

Araq içərək sərxoş olanları qoru sən.

Balaca uşaqları, quzuları qoru sən,

Balaca dayçaları, buzobları qoru sən.

Sən qoru insanları, öz əcəliylə ölən,

Məndən rəhmət ummasın öz-özünü öldürən.

Tanrıya xidmət üçün, xalqına xidmt üçün,

Savaşda ölmək üçün, xidmətdə ölmək üçün.

İnsanları sən topla mənə gətirmək üçün,

Şeytanı səndən uzaq, iraq yerlərə sürdüm.

İnsan oğlu, bunu bil, xoşbəxtlik olsun deyə,

Şeytan gəlsə yanna yemək istəmək üçün,

Qorxma, ver öz aşını, yaxşılıq olsun deyə.

Şeytan gəlsə yanına sənə  aş vermək üçün,

Bil ki, edir bu işi bədbəxtlik olsun deyə.

Şeytan aş versə əgər, düşün, nə üçün verir,

Arzulayır insanlar ulusum olsun deyə.

Unutma son sözümü, adımı an hər zaman,

Böyük Tanrı həmişə xalqının olsun deyə.

Adımı andıqca sən ulusum olacaqsan,

Mənə tabe olduqca qut ilə dolacaqsan.

Çox uzaq ölkələrə mindi mən gedəcəyəm,

Unutma, çox çəkmədən geriyə dönəcəyəm.

Tanrı qayıtmayacaq deyə ağlını pozmayasan,

De ki, Tanrı gələcək! Bunu unutmayasan!

Görür mənim gözlərim bütün yaxşılıqları,

Heç yayınmaz gözümdən sənin bədxahlıqların.

Dünya ulusu üçün təyin edim yerimə,

Sizə baxsın Yapqara, Mandı-Şirə, Sal Yimə.

İnsanlara yaxşı bax, ey Yapqara, Yapqara,

Şeytan bir gün gələrsə, bil ki, ruhu qapqara!

Ölən insanların ruhunu çalacaqdır,

Özünün ulusuyçün yurduna alacaqdır.

Saqın, varma üstünə, Mandı Şirəyə söylə,

Mandı Şirə qutludur, onu yenər böylə”.

Dedi: “Ey Bodo-Sunqgü, qoru ayla günəşi,

Mandı-Şirə, sən də bax, saxla ayla günəşi!

Pisləri yaxşılardan sən uzaq tut, May Tərə,

Düşmənləri qövmümdən uzaq tut, Mandı-Şirə.

Adımı an hər zaman, təninə güc gəldikcə,

Qoyma pis iş tutsunlar, sən əlindən gəldikcə.

Ölənlərin mirası qoy hamya paylansın,

Bu mirasdan yetimlər, bədbəxtlər də pay alsın.

Əgər adı çıxmışsa, bir xanın yaxşı deyə,

Sən inanma bu sözə, xalqı da yaxşı dinlə.

Öyrət insanlara sən hər dəm yaxşı olmağı,

Öyrət tilovla balıq, torla balıq tutmağı.

Heyvan da bəsləməyi də öyrət, yolu nədirsə,

Öyrət sincab tutmağı, qoy tiksinlər əlbisə.

İnsana doğru yolu sən məndən yaxşı,

Təlim elə onlara hər şeyi məndən yaxşı” (Ögəl, 2006, səh. 458-459).

 

Tədqiqatçı A.Acalovun fikrincə, bütün qaynaqlarda Tanrı göylə bağlıdır, yəni, yüksək və qutsaldır. Yaradıcılıq, hamilik, insanların, xalqların və dövlətlərin taleyini müəyyənləşdirmək, əbədilik, ədalət, şəxsləndirilməmiş olan İlahinin başlanğıc, güc və qüdrət qaynağı olması onun başlıca əlamətləridir. Lakin heç bir qaynaqda Tanrı ilə birbaşa əlaqədə olan hər hansı bir ilahi və başqa varlıqdan söhbət getmir. Daha doğrusu, tanrıçılıqda başqa dünya dinlərindəki kimi bir peyğəmbər anlayışı yoxdur (Acalov, 2004).

Əlbəttə ki, onun bu fikri ilə razılaşmaq mümkün deyil. Əgər peyğəmbərlik türklərə tanış olmasaydı, türk dilində onu ifadə etmək üçün ayrıca kəlmə (yalmac, yalavac) olmazdı. Təsadüfi deyil ki, aşağıdakı fraqmentdə həm Mandı-Şirə, həm də Yapqara artıq ölümsüz yumuşçi kimi deyil, ölümlü insan və Tanrının insanlar arasındakı elçiləri-yalmacları (peyğəmbərləri) rolunda çıxış edirlər:

 

Mandı-Şirə söylədi günlərdən bir gün,

Bir rüzgar alıb məni uçuracaqdır bu gün.

Gerçəkdən külək qopdu, Mandı-Şirəni aldı,

Bunu görə Yapqara: “Mandı Şirəni”-dedi,

Tanrı göyə apardı, artıq bizlərdən getdi.

Onu axtarmam artıq, onu görəmməm artıq,

Tanrının tək elçisi indi mənəm artıq (Ögəl, 2006, səh. 459-460).

 

Bu fraqmentdən anlaşıldığı kimi, Gök Tenqri dininin mənsubları özlərinin ilk peyğəmbəri kimi Mandı-Şirəni, ikincisi kimi isə Yapqaranı qəbul etmişlər. Lakin onların gerçək tarixi şəxsiyyətlər olduğu inandırıcı deyil. Çünki onlardan birincisinin, yəni Mandı-Şirənin adına Radlov variantına nisbətən daha arxaik olan Verbitski variantında da rast gəlinir ki, həmin variantı yuxarıdakı digər fraqmentlərlə tutşdurduqda yumuşçi (mələk) → yalmac (Tanrı elçisi, peyğəmbər) inkişaf sxemini açıq-aşkar görmək mümkündür:

 

Tanrı gördü ki, Erlik bir işə yaramaz,

Erlikin varlığıyla bu dünya da yaşamaz.

Yaratdı Mandı-Şirə adlı bir qəhrəmanı,

Dedi ki, Erlik deyil, bu qorusun insanı.

Mandı-Şirədən başqa sümükləri qamışdan

Yeddi adam yaratdı, ətləri də torpaqdan.

Nəfəsiylə üflədi, tutdu qulaqlarına,

Yeddi insanın dərhal can gəldi ruhlarına,

Tutdu, burunlarna bir daha da üfldi,

Ağıl verdi insana, ruha ağıl eklədi.

Müqəddəs Mandı-Şirə insanı qoruyacaq,

Onu yaşadacaqdı, düşmənləri qovacaq (Ögəl, 2006, səh. 431-432).

 

Burada da Mandı-Şirə qoruyucu mələk rolundan daha çox insan rolunda çıxış edir. Deməli, bu obraz sadəcə türk mifik təfəkküründə minillərlə davam edən təkamül nəticəsində peyğəmbərə çevrilmişdir. Amma necə olursa-olsun, təktanrıçı türklər onun həm bir peyğəmbər  olduğuna inanmış və bu inanclarını bəzi miflərdə əbədiləşdirmişlər.. Bu fakt qədim samidilli mənbələrdə azərbaycanlıların ulu babalarının – kimmerlərin, iskit-sakların və madayların (midiyalıların) nədən “umman Manda”, yəni “Manda (Mandı) ümməti” adlandırıldığını başa düşməyə yardımçı olur.

Məlumat üçün bildirək ki, Nabopallasarın “Xronika”sında Midiya hökmdarı Kiaksar “umman Manda” hökmdarı kimi qələmə verilir. Halbuki, eyni yazıda o, sadəcə “madayya” (midiyalı) adlandırılır. Nabonidin kitabələrindən birində isə “Manda hökmdarı” ünvanı başqa bir Midiya hökmdarına – Astiaqa aid edilir (CCK, 24, 28 və 58-ci sətrlər; NKI, s. 220 : 32). Fars hökmdarı Kirin Midiyanın işğalından bəhs edən silindirik möhürdə isə “umman Manda”lıların məğlub edildiyi göstərilir (Gadd, 1923, səh. 14).

Ayrı – ayrı aşşur kitabələrində kimmerlərin və sakların hökmdarı kimi qələmə verilən Tuqdamme (Toxtamış) bir yerdə “umman Manda hökmdarı” adlandırılır. İ. M. Dyakonova görə, buradakı “umman Manda” adı kimmerlərə verilən addır. Onun fikrincə, “umman Manda” və “Maday” Midiyanın və midiyalıların fərqli adları olmuşdur (Дьяконов, 1956, стр. 307, прим. 1). Kameron isə hesab edirdi ki, “umman Manda”lılar iskitlər idilər və Kiaksar e.ə. 612 – ci ildə iskitləri özünə tabe etdikdən sonra bu ad Midiya hökmdarlarına da şamil edilməyə başlanmışdır (Cameron, 1936, səh. 216).

“Manda” kəlməsini “kim bilir” kimi tərcümə edən B. Landsberqer və T. Bauer bildirirlər ki, bu adla bir çox xalqların koalisiyası ifadə edilmişdir (Landsberger, Bauer, 1927, səh. 88). B. B. Piatrovski və İ. Əliyevin fikrincə “umman Manda” adıyla midiyalılar və şimal köçəriləri adlanmışlar (Пиотровский, 1954, səh. 149, прим. 2, 8; səh. 240-241; Пиотровский, 1954, səh. 234).

Şübhəsiz ki, bütün bu eyniləşdirmələrin yalnız və yalnız bir səbəbi olmuşdur: bütün bu xalqlar, yəni həm kutilər, həm kimmerlər, həm saklar, həm işquzlar, həm də madaylar (midiyalılar) eyni etnosun ayrı – ayrı qrupları, başqa sözlə, soy və boyları idilər. Üstəlik də onlar eyni dini-mifoloji inancları paylaşır, özlərini Mandı-Şirənin ümməti hesab edirdilər.

 

QAYNAQÇA

 

Acalov A. Dəli Domrul boyunun kökləri və mifoloji semiotikası. AFM, Bakı, Elm, 1983, s. 223-237.

Acalov A. Ön söz Azərbaycan mifoloji mətnləri. Bakı, Elm, 1988. s. 7-34.

Acalov A. Mifologiya. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, B.: Elm, 2004, s. 37-66.

Cameron G. G. History of early İran. N. Y., 1936

Cəfərov N. Azərbaycanşünaslığa giriş. B., “AzAtaM”, 2002. 600 s.

Cəfərov N. Qədim Türk ədəbiyyatı. B., “AzAtaM”, 2004. 322 s.

CCK – D. J. Wiseman. Chronicles of Chaldean Kings (626-556 B. C.) in the British Museum London, 1961.

Gadd, The fall of Ninevih. L., 1923.

Landsberger B., Bauer Th. Neuveröffentichten Berichtsquellen der Zeit von Assarhaddon bis Nabonid. – ZA. Bd. 1927, s. 61-98.

NKI – S. Langdon. Die neubabiloischen Köniqsinschriften. Lpk., 1912.

Ögel B. Türk mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar), 1 cilt, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1989, 644 s.

Ögel B. Türk mitolojisi, II cilt,Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, 610 s.

Ögəl B. Türk mifologiyası. l c. B.,”MBM”, 2006.

Анохин А. В. Материалы по шаманизму у алтайцев,  собранные во время путешесевий по Алтаю в 1910-1912 гг., по поручению Русского комитета для изучения Средней и Восточной Азии. Л., 1924, 152 с.(Сб. МАЭ АН СССР, т. 4, вып. 2).

Анохин А. В. Душа и ее свойства по представлениям телеутов. – Сб. МАЭ АН СССР, 1929, т. 8, с. 253-269.

Дьяконов И. М. История Мидии от древнейших времен до конца lV в. до н. э. М.-Л., 1956.

Пиотровский Б. Б. Скифы и Древний Восток. – СА. Вып. 19, 1954, с. 158-169.

 

 

 

 

Advertisements
Bu yazı Dilçilik, Fəlsəfə, Mifologiya, Tarix, Ədəbiyyat kateqoriyasında dərc edildi. Daimi bağlantını seçilmişlərinizə əlavə edin.

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma