Nardaran etnotoponimi haqqında düşüncələr

Bəxtiyar Tuncay

1

Doğma Bakımızın 32 kəndindən biri olan və Bakıdan 25 kilometr şimalda yerləşən Nardaran kəndinin adının mənası barədə müxtəlif ehtimallar söylənilsə də, ən çox hallandırılan versiya bu adın ərəb dilindəki “nar” (od) sözü ilə bağlı ola biləcəyi fikridir. Bu fakirdə olanlar öz iddialarını Azərbaycanın və azərbaycanlıların guya keçmişdə atəşpərəst olduqları barədə sovet dövründə xalqımıza sırınmaq istənilən, heç bir elmi əsası və sübutu olmayan saxta konsepsiya ilə əsaslandırmağa çalışmışlar. Amma iddia bugünə qədər isbat olunmamış olaraq qalır.

Adın mənşəyi ilə bağlı digər versiyalar da mövcuddur. Bunlardan birinə görə, Nardaran – “mərd insanların məskunlaşdığı məkan”, digərinə görə, “nur olan yer”, başqa birinə görəsə, “Qəlblər nuru” anlamna gəlməkdədir. Fəqət, bu versiyalarn heç birini ciddiyə almaq mümkün deyildir. Çünki gerçək elm, boş və mənasız fərziyyələrə yox, danılması mümkün olmayan faktlara və dəmir məntiqə söykənməlidir.

Apardığımız araşdırmalar sonucunda gəldiyimiz nəticəyə görə, “Nardaran” adı iki sözün – “nard (nart) və “ərən” kəlmələrinin birləşməsindən yaranan mürəkkb addır. Bu adın ikinci hissəsini təşkil edən “ərən” sözü qədim türk dilində “igid”, qəhrəman”, “döyüşçü” mənasında işlənib. Bu kəlmədəki incə “ə” saitləri birinci sözdəki qalın “a” saitlərinin təsiri ilə, türk dilinə xas ahəng qanununa uyğun olaraq, qalınlaşıb və “a” saitinə çevrilib. Nəticədə “ərən” sözü zamanla “aran” kimi tələffüz edilməyə başlayıb.

Adın birinci – “nard” (nart) hissəsinə gəlincə, bu etnonimdir və Şimali Qafqaz xalqlarının – qaraçay və balkar türklərinin, adıqların (adıgey, kabardin, çərkəzlərin), vaynaxların (çeçen və inquşların), osetinlərin, svanların və s. şifahi xalq ədəbiyyatında, daha dəqiq desək, mifologiya, əfsanə, rəvayət və dastanlarında adı “nart” kimi çəkilən qədim bir qəhrəman xalqın adından qaynaqlanır. Əslən qaraçay-balkar türklərindən olan Adilxan Adiloğlu özünün Türkiyədə nəşr edilən “Karaçay-Malkar Nart Destanları” adlı əsərində bununla bağlı yazır:

Kafkasyada yaşayan halkların ortak kültür ürünleri olan Nart destanları, Karaçay-Balkar Türklerinin sözlü halk edebiyatında da önemli bir yer tutar. Ayrıca; Çerkes, Abhaz-Abaza, Oset, Çeçen-İnguş ve Kumuk Türklerinin halk kültüründe de yer alan Nart destanları, bunların herbir varyasyonu birbirlerine benzemekle birlikte kendisine özgü millî unsurları bünyesinde barındırdıkları ve aralarında bazı farklılıkların olduğu da bir gerçektir”.

Türkiyəli tədqiqatçıDeniz Karakurt isə özünün 2011-ci ildə Türkiyədə nəşr edilən “Türk Söylence Sözlüğü” kitabında bunları yazır:

“Nartlar, aynı adlı destanlarda bahsedilen bir halktır ve gerçekte bu ada sahip bir toplumun geçmişte yaşayıp yaşamadığı bilinmemektedir, fakat yaygın görüşe göre tek bir toplum olmayıp binlerce yıldır birlikte yaşayan ve değişik ırklardan gelen kavimlerin kaynaştığı bir Kafkas halkıdır. Daha doğrusu bugün de var olan bir halklar bütünüdür. Karaçay-Balkar (Alan ve Tavlu), Çeçen-İnguş (Nohçı ve Galgay), Oset (İron ve Digor), Abhaz, Adige, Avar ve başka pek çok küçük nüfuslu toplumlarının kültürel olarak kaynaşmasıyla ortaya çıkmıştır, ancak her biri kendi dillerini konuşur. Buna karşın ortak kültürel unsurların kime ait olduğu ve hangisinden geldiğini belirlemek bazen çok zor bazen de imkansızdır”.

Mütəxəssirlərin fikrincə, sözügedən dastanların ilkin kamil şəklini alması Tunc dövrünün sonu – Dəmir dövrünün əvvəllrinə təsadüf etməkdədir ki, bu da nartların (nart xalqının) ən azı o dövrlərdən Qafqazlarda yaşadığına dəlalət edir. Lakin dastanların mərkəzi surətinin Satanay (Satanay-Biçə) adlı bir qadın olması onların anaxaqanlıq (matriarxat) dövründə, yəni erkən Tunc dövründə yaradıldığını düşünməyə də müəyyən əsaslar verir.

2

Prof. Dr. Ufuk Tavkul “Nart destanlarının eski türk destanları ile ilişkisi” adlı əsərində bildirir:

Nart destanlarının Türkçe varyantları Orta Kafkasların dağlık bölgelerinde, Karaçay-Malkar halkı arasında yaşamaktadır. Rus bilim adamı G.N. Potanin, XIX. yüzyıl sonlarında Karaçay-Malkar Nart destanlarının motiflerinin Altay Türk destanları ile olan paralelliklerini tespit etmişti… Karaçay-Malkar Nart destanlarında Nartların lideri olarak karşımıza çıkan karakter Örüzmek adını taşır ve onun yeryüzüne düşen bir meteor parçasının içinden doğduğu ve kurt sütü içerek büyüdüğü anlatılır”.

Müəllifin kitabın başqa bir yerində yer alan aşağıdakı cümlələr həm sözügedən dastanların, həm də onlarda haqqında bəhs edilən qəhrəman xalqın hansı etnosa mənsub olduğunu başa düşməyimizə yardımçı olur:

“Kafkas Nart destanları ile eski Türk destanları arasında paralellik gösteren motiflerden biri Tepegöz ya da tek gözlü dev motifidir. Dünya halklarının edebiyatlarında da geniş yer edinmiş olan Tepegöz motifinin ana teması şöyledir: Destan kahramanı tek başına veya arkadaşlarıyla birlikte tek gözlü bir devin eline düşer ve mağarasında tutsak kalır. Kahraman, Tepegöz uykuya daldığı sırada, ateşte kızdırdığı demir şişi devin tek gözüne batırarak onu kör eder. Tepegöz, kör kaldığı için kahramanı mağaranın içinde bulamaz. Sabah olduğunda Tepegöz, mağaranın kapısını tutar ve içerdeki koyunları tek tek bacağının arasından dışarı bırakır. Kahraman, bu koyunlardan birinin altına saklanarak ya da postuna bürünerek devin bacaklarının arasından geçer ve Tepegöz’den kurtulur…

Dede Korkut hikâyeleri arasında yer alan Tepegöz motifi, Türk destanları arasındaki en eski yazılı kaynak olma özelliğini taşımaktadır. Dede Korkut’ta “Basat Tepegözü Öldürdüğü Boy” olarak adlandırılan sekizinci hikâyede, Uruz Oğlu Basat Tepegöz’ün eline düşer. Tepegöz uyuduğunda, ateşte kızdırdığı demir şişi gözüne batırarak onu kör eder. Mağaradaki koyun sürüsünün içine saklanan Basat’ı Tepegöz bulamaz. Mağaranın ağzını kapayarak koyunları birer birer bacaklarının arasından geçirmeye başlayan Tepegöz, bir koç derisine bürünerek mağaradan çıkan Basat’ı yakalayamaz. Onun kurtulduğunu anlayan Tepegöz, bunun üzerine tılsımlı yüzüğünü Basat’a armağan olarak verir. Basat yüzüğü parmağına takar takmaz Tepegöz kılıcını ona doğru savurur, ancak Basat kurtulur. Tepegöz Basat’a ancak kendi kılıcı ile öldürülebileceğini söyler ve mağaradaki kılıcını gösterir. Basat, devin kılıcını almak için kendi kılıcını uzatır ama Tepegöz’ün kılıcı onun kılıcını ikiye böler. Basat, Tepegöz’ün kılıcının asılı olduğu zinciri ok atarak koparır ve kılıç toprağa gömülür. Kılıcı kabzasından tutan Basat, Tepegöz’ün boynunu kendi kılıcı ile kesip onu öldürür.

Kafkas Nart destanlarının Oset ve Karaçay-Malkar varyantlarındaki iki hikâye, Dede Korkut’taki Uruz Oğlu Basat rivayetiyle benzerlik göstermektedir.

Oset varyantında Nart kahramanı Wrıjmeg, büyük bir koçun liderliğindeki koyun sürüsünün bir mağaraya girdiğini görür. Onların peşinden mağaraya giren Wrıjmeg tek gözlü bir devin eline düşer. Tek gözlü dev, mağaranın kapısını büyük bir kaya ile kapatır ve uykuya dalar. Wrıjmeg ateşte kızdırdığı demir şişi devin tek gözüne batırarak onu kör eder ve koyunların arasına saklanır. Wrıjmeg’i bulamayacağını anlayan dev, ona tılsımlı yüzüğünü vermek ister. Wrıjmeg yüzüğü parmağına takar takmaz, sihirli yüzük “Burada!, Burada!” diye bağırmaya başlar ve Wrıjmeg’in yerini belli eder. Yüzükten kurtulamayacağını anlayan Wrıjmeg, parmağını bir balta ile kesip atar. Sabah olduğunda dev mağaranın kapısını açar ve koyun sürüsünü bacaklarının arasından dışarı çıkarmaya başlar. Wrıjmeg, sürünün lideri koçu keser ve postuna bürünerek kolayca devin bacaklarının arasından mağaradan dışarı çıkıp kurtulur. Kör dev onun dışarı çıktığını anlayınca peşinden koşar fakat mağaranın önündeki uçurumdan aşağı düşerek ölür.

Karaçay-Malkar varyantlarından birincisinde Nart kahramanı Örüzmek, keçi gütmekte olan tek gözlü bir deve rastlar. Tek gözlü dev onu mağarasına götürüp, üç gün misafir eder. Devin kendisini yiyeceğini anlayan Örüzmek, dev uykuya daldığı sırada demir bir şişi ateşte kızdırıp devin gözüne batırır. Kör olan dev mağaranın içinde sabaha kadar Örüzmek’i arar fakat Örüzmek keçilerin içine saklanarak kendisini yakalatmaz. Sabah olduğunda dev, mağaranın kapısında ayaklarını iki yana açar ve keçileri birer birer dışarı çıkarmaya başlar. Bu sırada Örüzmek de keçilerin liderini kesip postunu sırtına geçirir ve devin bacaklarının arasından geçip mağaradan çıkar. Örüzmek’in kurtulduğunu anlayan dev onun yakalamak için koşar ve uçurumdan düşüp ölür.

Buna benzer ikinci Karaçay-Malkar varyantı Nart kahramanı Sosurka çevresinde gelişir ve yüzük motifi açısından Dede Korkut ile Oset varyantına benzerlik gösterir. Nart kahramanı Sosurka, tek gözlü devin mağarasına misafir olur. Sabah olduğunda dev, keçi sürüsünü otlatmaya götürür, ancak mağaranın kapısını büyük bir kaya ile kapatarak Sosurka’yı içerde tutsak bırakır. Bu durum üç gün boyunca sürer. Gece dev uyuduğunda, Sosurka ateşte kızdırdığı demir şişi batırıp, devi kör eder. Keçilerin arasına saklanan Sosurka’yı bulamayan dev, sabah olunca mağaranın kapısını kapattığı iri kayayı kenara çeker ve keçileri teker teker sırtlarını yoklayarak bacaklarının arasından geçirip, mağaradan dışarı çıkarmaya başlar. Sosurka, bir keçinin altına girip mağaradan kurtulur. Onun dışarı çıktığını anlayan dev, parmağındaki altın yüzüğü Sosurka’ya verir ve bu yüzüğün onu her türlü sıkıntıdan kurtaracağını söyler. Sosurka yüzüğü parmağına takar takmaz, yüzük vızıldamaya başlar. Dev, yüzüğün sesini takip ederek Sosurka’yı yakalamaya çalışır. Kaçmaktan yorulan Sosurka, yüzüğü parmağından çıkaramayacağını anladığında, parmağını kesip yere atar. Böylece devin elinden kurtulur”.

“Nart” dastanlarını digər türk rəvayət və dastanları ilə bir-birinə bağlayan başqa ortaq motivlər də var. Məsələn, qaraqalpaq türklərinin mifləri içərisində “Qırx qız”  adı ilə məşhur olan dastannın süjeti ilə Quzey Qafqaz xalqlarının ortaq abidəsi olan “Nart” eposu ilə ümumi süjet və motivlərə sahib olması mütəxəssisləri çoxdan heyrətə salmışdır. “Qırx qız” dastanında öz qırx qadın döyüşçüsü ilə birlikdə uzaq bir adada yaşayan və xalqını düşmənlərdən qoruyan Gülayım adlı hökmdar qadından bəhs edilir.

Mütəxəssislər Gülayım obrazını “Nart” eposunun kabardin variantındakı Daxanaqo obrazı ilə eyniləşdirirlər:

“Nartların dastanlarında belə deyilir,

Alplar içində  alp olan, görəsən, kimdir?

Alplığı ilə alpları kölgədə qoyan,

Əlbət ki, alplar alpı Daxanaqo ərəndir.

At belinə qalxanda şövqündən yer əsir,

Onun qoçaq bir qız olduğunu kim bilir?

Sinəsindəki gümüş qalxan bərq vurur,

Mindiyi atdan süvari qız qürur duyur “.

Bu dastanın P. Akritas və Y. Stefanova tərəfindən təqdim edilən başqa bir variantı olan əfsanədən isə belə məlum olur ki, dağlar başında yaşayan sözügedən gözəl bahadır qadının ordusu bütünlüklə qadınlardan-amazonkalardan təşkil olunmuşdu. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bənzər əfsanə günümüzədək Azərbaycanın Zaqatala rayonunda da, həm türk, həm də avar əhali içərisində yaşamaqdadır və oradakı xalq rayon ərazisində əlçatmaz qayada yerləşən Pəri qalasını həmin bahadır qadın və amazonkalar ilə əlaqələndirirlər.

L. S. Tolstova haqlı olaraq “Qırx qız” dastanının süjeti ilə nart eposunun osetin variantının, daha doğrusu bu variantın “Noza oğlu Barxunun ölümü” adlı bölümünün süjeti arasında daha çox uyğunluq olduğunu yazır:

““Noza oğlu Barxunun ölümü” adlı bölümdə eynən qaraqalpaq dastanında olduğu kimi, öz yandırılmış yurd yerinin və öldürülmüş qohumlarının qisasını alan qadın döyüşçülərin təsviri verilir”.

“Qırx qız” dastanında Gülayım Surtayşanın kalmık ordusunun onların şəhərlərinə basqın etməsindən sonra öz “amazonkalarına”  belə müraciət edir:

“Bu zaman Gülayım ayağa qalxaraq,

Qəzəblənmiş qızlara belə məsləhət etdi:

“Ey mənim kiçik bacılarım, qohumlarım,

Yetər kədərlənib, ağladıq” – söylədi.

“Gəlin qolçaqlarımızı taxıb, sıxaq kəmərləri,

Ölkəmizi tari-mar edən zalım düşmənləri,

Yorulmadan, gecə gündüz təqib edək,

Qılınclarımızı qınından çıxarıb, çəkək.

Atlarımızı minib yel kimi şığıyaq,

Zalım düşmənə çatıb, haqlayaq.

Soyumuzu əsir edən Suroyşa ilə döyüşüb,

Ya ölək millət üçün, ya da ki zəfər çalaq”.

 

Bənzər halı “Nart” eposunun osetin variantında da görmək mümkündür:

 

“Həmin zaman o məhəllənin yanında ki,

Barxunun adamları darmadağın etmişdi,

Darqavsarın qızı bütün qızları topladı,

O yerdə ki hər yan yanıb külə çevrilmişdi:

“Ağlamaqdan, sızlamaqdan bir şey düşməz ələ,

Ölüləri ağlamaqdansa verib biz əl-ələ,

Heç olmazsa küllərini qoyaq qəbirlərə”.

 

Qızlar ölmüş qohumlarını basdırdıqdan sonra qisas almağa söz verirlər:

“Qəzəb-hiddətlə and içdi onlar,

Ki, düşməni bağışlamayacaqlar,

Qan bahasını mütləq alacaqlar”.

“Nart” və “Qrx qız” eposlarının başqa bir yaxın tərəfi qızların hərbi təlim keçməsi səhnəsidir. Digər bənzərlik isə hər iki eposda əkizlərin iştirak etməsidir. Osetin eposunda Xamıp və Uruzmaq adlı iki əkiz qardaşdan söhbət açılır. Onların atası Axsarın da Axsartaq adlı əkiz qardaşı vardı. Bu qardaşlardan Uruzmaq öz bacısı Satana ilə evlənir. Qaraqalpaq dastanında isə Arıslan və Altınay adlı əkiz bacı-qardaşdan və onların şərlənərək zina etdiklərinin iddia edilməsindən danışılır.

“Qırx qız” dastanı ilə bu tip səsləşmələrə “Nart” eposunun abxaz variantında və nartlar barədə qumuq əfsanələrində də rast gəlmək mümkündür. Bu variant və əfsanələrdə Satanay 100, bəzənsə 40 oğul anası kimi təqdim edilir.  Qaraqalpaq dastanında isə yüz (bəzi variantlarda qırx) oğul anası rolunda Jupar-kempir çıxış edir.

Konkret olaraq, “nart” etnoniminin mənşəyinə gəlincə, Adilxan Adioğlu yazır:

“Murat Karaketov, Şor ve Sagay Türklerinde kahramanlık hikaye ve destanları için “nart-pak” kelimesinin kullanıldığını söylemekte ve bu kelimenin kavimler göçüyle paralel olarak Sibirya bölgesinden Kafkasya’ya geldiğini ileri sürmektedir.

M. Habiç’in “nart” kelimesinin Sagay Türkçesinde “kahraman, cesur” anlamına geldiği şeklindeki görüşü ile M. Karaketovun Şor ve Sagay Türklerinde kahramanlık hikaye ve destanları için “nart-pak” kelimesinin kullanıldığı şeklindeki görüşü dikkat çekmektir. Hakikaten, Sagay Türkleri ile Mras ırmağının yukarı kısımlarında yaşayan Şor Türkleri kahramanlık hikayesi (bogatırskaya skazka) için “nartpak” kelimesini kullanmakta ve bu hikayeleri anlatan kimseleri de “nartpakçı” şeklinde adlandırmaktadırlar. Ben de buradan hareketle, başka bir yazımda, Sagay Türkçesindeki “nartpak” kelimesi ile Karaçay-Malkar Türkçesi ve Kafkas dillerinde kullanılan “nart” kelimesinin aynı kelimeler olduğunu, “nartpak” kelimesinin Türk kavimlerinin Orta Asya’dan batıya doğru göçleri sırasında Kafkasya’ya taşındığını, daha sonra değişime uğrayarak “nart” şeklini aldığını ileri sürmüş ve sonuçta bu kelimenin Türkçe bir kelime olduğunu söylemiştim”.

Beləliklə, “Nardaran” kəlməsinin qədim və avtoxton türk boylarından olan nart-ərənlərin adından qaynaqlanan bir etnotoponim olduğunu, nardaranlıların da bu əfsanəvi xalqın soyundan olduğunu çəkinmədən söyləmək  olar. Bu kəndin əhalisi əsrlər öncə babalarının sahib olduqları qəhrəmanlıq və mübarizlik ruhunu bu günün özündə də saxlamaqdadır. Təsadüfi deyil ki, Nardaran Azərbaycanın Əliyevlər sülaləsinin ölkəni naxçıvanlaşdırmaq suyasətinə mətinliklə dirənən və Naxçıvan mafiyasının zülmünə boyu əyməyən yeganə yaşayış məntəqəsidir. Bu fakt “Wikipediya”da öz əksini belə tapmışdır:

“Nardaran qəsəbəsinin əhalisi islamın şiə məzhəbinə sadiq olmaları ilə fərqlənirlər. Kəndin mərkəzi meydanı İmam Hüseyn meydanı adlanır. 1991-ci ildə kənddə Azərbaycan İslam Partiyasının əsası qoyulub. Partiyanın fəaliyyətinə qadağa qoyulsa da, kənddə bu partiya fəaliyyət göstərir və əhali arasında güclü dəstəyə malikdir. SSRİ dövründə gülçülüklə məşğul olan Nardaran əhalisinin iqtisadi-sosial durumu Sovetlərin dağılması ilə ağırlaşmışdır. Hakimiyyətdə olanların rüşvətxor və saxtakar siyasətinə etiraz edən Nardaran əhalisi 2000, 2002 və 2006-cı illərdə hakimiyyətə qarşı üsyana qalxmış, nəticədə hakimiyyət orqanları kənddən qovulmuşdur. Xüsusilə 2002-ci ildə baş verən üsyan amansız olmuşdur. 2002-ci ilin iyun ayında polis dəstələri Nardaran kəndinə girmişdilər. Kənd camaatı polisə mane olmadan onları İmam Hüseyn meydanına qədər buraxmışdı. Sonra isə polisi pusquya salmışdılar. Polisə güclü müqavimət göstərildi. Molotov kokteylləri ilə 2 polis maşınını içində polis qarışıq yandırmışdılar. Atışmada kend camaatından çox polis ölmüşdü. Nardaran əhalisi o günlərdə hərbi müqavimət göstərə bildiyi üçün bu gün Nardaran kəndi demək olar ki, muxtariyyət qazanıb. Kəndin bələdiyyəsindən tutmuş bütün işlerində yalnız kənd əhalisinin seçdiyi adamlar işləyir və dövlət özbaşına buraya kimisə təyin edə bilmir. Bakının bütün sahil kəndlərindən fərqli olaraq Nardaran sahillərində heç bir nazirin və məmurun villası yoxdu. Nardaran həm də Azərbaycanda ona görə unikal yerdir ki, bütün Azərbaycandan fərqli olaraq Nardaranda Heydər Əliyev və İlham Əliyev plakatları heç bir yerdə asılmayıb”.

 

 

Advertisements
Bu yazı Dilçilik, Tarix, Türkçülük kateqoriyasında dərc edildi. Daimi bağlantını seçilmişlərinizə əlavə edin.

Nardaran etnotoponimi haqqında düşüncələr üçün 3 cavab

  1. mahatma dedi ki:

    Müəllim ,sizin ehsana paylaşdiğiniz bu sirri tapa bimək üçün Anenerbe vaxtilə indiki hesablarla 20 milyard dollar xerclemisdir ,onlar indi də axtarirlar ,artiq Bakinin kəndlərini, ən ucqar yerləri belə ələk-vələk edirlər (Rovsen Novruzoqlu yazdiqina gore 1930-cu ilerde de axtariblar)

  2. mahatma dedi ki:

    Salam müəillim baqislayin qiymetli vaxtinizi aliram ,buna yeqin evvel baxmisiniz ,amma bir daha diqqetinize catdirmaq isteyirdim R. Novruzoğu arasdirma materialarina gore ,,Qarabağ :,,Eçmiədzin” in məxfi qrifi altinda “, 48-54 cü səh.1936-da alman tedqiqat qrupunun hekim Namazeliyevin beledciiyi ile Azerbaycanin butun bolgelerini ( Bakidan basqa)qaris-qaris gezerek hem mif ve dastanlar ,naqillar ,hem qan numuneleri topladiqini yazmisdir .Tedqiqat neticeleri Asaqi Saksoniyada yerlesen ,ve Qafqaz xalqlarinin genlerini tedqiq eden Baki herbi -elmi tedqiqat laboratoriyasina gonderilmisdir .Hal-hazirda da (12.04 .2013) AMEA arxeologiya ve etnoqrafiya institutu alman daq-meden muzeyi ile birge Azerbaycanda qedim daq-meden isi sahesinde arxeooji arasdirmalar aparir (forum .azeri .net . Xeber lenti) Niye mehz qedim daq -meden sahesi?1942 oktyabr 3-cu Reyxin ,,Edelveys” plani Alfred Rezenberqin tedqiqat qrupu Elbrusda nartlarin yeralti seherlerini paralel dunyalara kecidi axtarir ,5 saxta qazandan 4ay sonra sehv yerde axtardiqlarini anlayirlar ,,Тайны мира . Последняя тайна Гитлера, 24-35 deq. опубликовано 13 avqust 2012 ‘ biz arxelogiyada cox gecikirik ,,,onlar” hetta adi olan ,ozu olmayan qoruqlarda -collu-biyabanlarda bele her dasi qaldirib baxirlar

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma