Türkcə yazılmış məzar daşı və Məsihi türklərimiz

Əlirza Sərrafi

s1

Məlum olduğu kimi qədim zamanlardan bəri müsəlmanlara aid bütün məzar daşlarının üzərindəki yazılar ərəb dilində olmuşdur. Ancaq müsəlman olmayan azərbaycanlılar əksər məzar daşlarını ərəb dilində deyil, öz ana dillərində yəni ermənicə, assuricə və türkcə yazmışlar. Aşağıda gördüyünüz bu məzar daşı bir məsihi inanclı türk ailəsinin kiçik uşağına aiddir. Məzar daşı Urmiyənin qərbində yerləşən Sero məntəqəsindədir. Üzərindəki yazıların birinci sətirdəki kəlmələrini oxumaqda çətinlik çəkdim. Ola bilər bu sətirin ilk kəlmələri ölən uşağın doğum tarixi ya adı olsun. Nə isə oxunaqlı yerlərində belə ibarətləri təsbit etmək olar:

Birinci sətir:   Doğuldu Qadir

İkinci sətir:      4 il 8 ay 17 gün ömür eyləyüb.

Üçüncü sətir:   Teşrin əvvəlin altısında 1878 vəfat eylədi.

Dördüncü sətir:  İsa məni sevir.

 s2

Burada bir neçə xatirəmi sizinlə paylaşmaq istərdim.

  1. Anamgilin ailəsi təxminən 75 il bundan əvvəl Təbrizdən Urmiyəyə köçmüşdülər. Onlar Urmiyəyə yerləşmədən əvvəl neçə ay Dərbari adında bir məsihi kəndində qalmışlar. Anamın yadına gələn oradakı məsihilər öz aralarında tamamilə türkcə danışırmış və erməni adlandıqlarına rəğmən erməni dilindən heçnə bilmir və danışmırdılar.
  2. On il bundan əvvəl bir inşaat saytında Pakdamən adlı urmulu memara rast gəldim. Onun bir dəftər heca vəznində türkcə şerləri var idi. Ondan haralı olduğunu xəbərləşdim- Urmiyənin Babari kəndindənəm dedi. Soruşdum ki, sizin kənddə məsihilər ilə aranız necədi? Dedi : Mən özüm də Məsihiyəm. Soruşdum: erməni ya assuri? Dedi: heç biri. Biz hamımız türkük, kilsəmiz ermənilərlə birdir.Onun üçün hamı bizi erməni sayar. Amma ermənicəni biz ancaq kilsədə keşişlərdən eşidirik.Öz aramızda türkcədən başqa dil danışmarıq. Sonra artırdı: Urmunun cənubunda yerləşən üç məsihi kəndi var. Adları: Dərdari, Sərdəri, Babari. Bu kəndlərin hər üçü də məsihi və türk dillidir.

Pakdamənin dediyinə görə hətta uzun müddət Urmudan Tehrana ya da Amerikaya köçən həmkəndliləri nə zaman bir- birilərinə rastlaşsalar türkcə danışarlar. Bu durumlarından dolayı da ermənilərin etirazına və basqılarına məruz qalardılar.

  1. Bir gün doktor Məhəmmədəli Fərzanəgilə getmişdim. O öz kitabxanasından 19-cu əsrdə Londonda çap olunmuş xalis Azərbaycan turkcəsi və ərəb əlifbasında bir İncil kitabı gətirdi. Həmin kitabın bir nüsxəsi də sonralar Tehranın Villa- Kərimxan xiyabanlarının qovşağında olan erməni kilsəsinin kitabxanasında görmüşəm. Söz yox ki bu kitab Azərbaycan türkdilli məsihilərimizin istifadəsi üçün çap olmuşdur.

İzah etməliyəm ki bilindiyi kimi Urmu və Salmas ətrafında məsihi türklər var. Son zamanlar Qriqoryan kilsə tərəfindən onların üzərində erməniləşdirmə prosesi getmişdir. Dəyərli dostum Mühəndis Həmid Şafeyinin dediyinə görə eyni proses məntəqədə yaşayan sünnü türklər üçün də baş verməkdədir. Məntəqədə sünnü məzhəbi sanki kürdlərin məzhəbi imiş kimi dövlət tərəfindən əhli təsənnüm məscidlərinə kürd ruhanilər göndərilir. Beləliklə sünnü türklərin məzhəbi mərasimləri kürd ruhanilərin əlinə verilmişdir.

Keçmişdə məşhur ustad aşiqlərindən olan Salmaslı Qul Hartun da türk məsihilərindən imiş. Kazım bəy Abbasi və Tohid bəy Məlikzadənin araşdırmalarına görə Salmaslı Qul Hartun haqqında belə bir rəvayət də dildə- dişdə dolanmaqdadır: Salmaslı Qul Hartun öləndə ermənilər onu yerdən götürüb dəfn etməyə hazır olmurlar ve deyirlər ki bu türkdür. Erməni qəbiristanlığına aparmaq olmaz. Müsəlmanlar da deyirlər ki bu məsihidir, musəlman qəbiristanlığına aparmaq olmaz. Nəhayət razılaşırlar ki onu erməni qəbiristanlığında basdırsınlar. Bilindiyi kimi İslamiyyətdən öncə Məsihiyyət Azərbaycanda yayğın dinlərdən biri olmuşdur. Tarixdə səbt olunduğu kimi Qarabağın yerli əhalisi olan albanlar tamamilə məsihiyyət dinin qəbul etmişlər.

Professor Məhəmməd Tağı Zehtabinin təsbitincə qara kilsə və tatavuz kilsələri də ermənilərin deyil, başqa Azərbaycan məsihilərinin yadigarı ola bilər. Bunun təyidində o deyirdi ki kilsənin üzərində həkk olunmuş erməni yazıtlar son  zamanlar kilsənin əl çatar yerlərində ( onları özlərinə çıxmaq istəyən ermənilər tərəfindən ) qondarılmışdır…

Advertisements
Bu yazı Çeşitli, Etnoqrafiya, Qafqaz Albaniyası kateqoriyasında dərc edildi. Daimi bağlantını seçilmişlərinizə əlavə edin.

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma