ALBAN DİLİNDƏ İŞLƏNMİŞ BƏZİ ZOONİMLƏR BARƏDƏ

Züleyxa Şahverdizadə

Azərbaycan Dillər Unuversiteti,

IV kurs tələbəsi

Azərbaycanşünaslığın qarşısında duran ən aktual problemlərindən biri də tariximiz və mədəniyyətimizlə bağlı elmə məlum olmayan və ya az məlum olan maddi və mənəvi mədəniyyət nümunələrinin, o cümlədən ədəbi əsərlərin aşkarlanması və təbliğ edilməsidir. Bu baxımdan Qafqaz albanlarının tarixi, dili, ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə bağlı materiallar da istisna deyildir.

Elmi ədəbiyyatda indiyə qədər yanlış olaraq “erməni qıpcaqcası” adı altında tanıdılmış alban (qıpçaq-qarqar) yazılı ədəbiyyatı numunələrinin B. Tuncay tərəfindən müəyyənləşdirilərək nəşrindən sonra albanşünaslıqda yeni bir istiqamətin əsası qoyulmuşdur [1; 2; 3].

Əldə olan albandilli mətnlərin içərisində qələmə alınma tarixinə görə ən əskisi Qriqori Hamamanın «Alban qrammatikası» (IX əsr) adlı əsəridir [4, s. 98-109; 5; 6]. Digər əsərlər əsasən XII-XII əsrdə yaşayıb yaratmış müəlliflərə aiddir. Bunlar Mxitar Qoşun «Törə bitigi» [1, s. 78-137], eyni müəllifin tərtib etdiyi üç dua mətni [1, s. 138-144], Albaniya katalikosu Nersesin qələminə məxsus «Alğış Tenqrigə. Nerses qatoğiqosnunq aytkanı» adlı dua [1, s. 158-161; 3], Mxitar Qoşun şagirdi Vanağanın tərtib etdiyi bir neçə dua mətni [1, s.. 162-166], Gəncəli vardapet Kirakosun tərtib etdiyi iki dua mətni [1, s. 167-168], yenə onun qələminə məxsus «Tarix» kitabının II fəslinin tam mətni [1, s. 169-170] və s. – dən ibarətdir. Bu sıraya çox sayda dini-didaktik məzmunlu ədəbi əsəri də daxil etmək lazımdır. Onlardan biri Aşşur şahları dövründə ortaya çıxan və elə həmin dövrdəcə dünyanın bir sıra mədəni xalqlarının dilinə çevrilən «Müdrik Akixar haqqında əfsanə»dir ki, o, başqa dillərdə sadəcə kiçik fraqmentlərinə rast gəlinmiş olduğu halda, alban türkcəsində (Uslu Xiqarnınq sözü, esi, axılı) tam mətni dövrümüzədək yetişmişdir [7, s. 7-61; 1, s.. 226-236].

Tarixi mənbələrdən məlum olduğu kimi, 866-cı ildə Albaniyanın ilk hökmdarlar sülaləsi hesab edilən Aranşahlar nəslinə mənsub Qrirori Hamama adlı xristian bir bəy ərəblər tərəfindən vaxtilə babası Səhl ibn Sumbata hədiyyə edilmiş torpaqlarda (Şəki ətrafındakı geniş ərazilər) özünü Arran, yəni Albaniya xanı elan etmiş və dərhal da öz xanlığında xristian albanlar üçün məktəblər açdırmış və özü də həmin məktəblərdə uşaqlara tədris edilmək üçün alban dilinin qrammatikasına aid bir kitab da yazmışdır [8, s. 25-26].

Trakiyalı Dionisinin “Qrammatika”sına bənzədilməklə [9. 168; 10. 68], Aristotel və Platon ruhunda, daha dəqiq desək, qrammatika, ilahiyyat, fəlsəfə və təbiətşünaslıq biliklərini özündə əks etdirən lakonik sual-cavab formasında [11, s. 304] qələmə alınmış bu əsərin  sonralar erməni “dilçi”ləri üçün həsəd və ilham mənbəyinə çevrildiyi, nəhayət, XVll əsrdə həmin əsərin əsasında, erməni dilinə tərcümə edilməklə, hay dilinin ilk qrammatika kitabının yazıldığını erməni müəlliflərinin özləri etiraf edirlər.

Maraqlıdır ki, bir ermənidilli əlyazmada həmin əsərə, daha doğrusu, onun bir fraqmentinə həm erməni dilinə tərcümədə, həm də alban orijinalının dilində rast gəlinməkdədir. Yəni Qriqori Hamamanın qələminə məxsus kitabın bir fraqmenti hansısa möcüzə şəklində dövrümüzədək ulaşa bilmişdir. Söhbət hazırda Matedaranda saxlanılan 3522 № – li əlyazmadan və orada əksini tapmış kiçik bir albandilli mətndən gedir [11, s. 304; 12, s. 895-906].

XVll əsrdə Lvovda tərtib edilən bu əlyazma erməni dilində olsa da o, erməni hərfləri ilə eyni mənşəli alban əlifbası, daha dəqiq desək, notrqir  xətti  [11, s. 304] ilə qələmə alınmışdır ki, bu da əlyazmanın müəllifi hesab edilən Avedikin alban olduğunu təsdiqləyir. Ehtimal ki, əsəri erməni dilinə çevirən də, ona ön söz yazan da elə bu şəxsdir.

  1. Tuncayın sözlərinə görə, Albandilli mətnin təhlili göstərir ki, alban olduğu anlaşılan Avedik adlı şəxs Qriqori Hamamanın məlum əsərini təkcə erməni dilinə çevirməmiş, çox gümаn ki, bundan öncə əsərin orijinalını redaktə edərək zənginləşdirməyə də girişmişdir. «Bəlkə də bunu o yox, Hamamanın “Qrammatika”sının vaxtı ilə üzünü çıxarmış ondan əvvəlki mirzələrdən biri etmişdir. Bunu indi müəyyənləşdirmək çox çətindir. Fəqət bir şeyi tam dəqiq demək olar ki, bunu edən şəxs əslində ilahiyyat və təbiətşünaslıqla bağlı fikirlərin yer aldığı hissəni genişləndirmək istəmiş, kitabın əsl hədəfinin məktəblilərə qrammatikanı öyrətmək olduğunu gözardı etmiş və öz fikirlərini orijinalın dilinin şivəsindən və qrammatik kateqoriyalarından fərqlənən, zamanla polyak dilinin təsiri ilə bir qədər deqradasiyaya uğrayaraq qrammatik quruluşu və leksik tərkibi bir qədər təxrib olan bir şivədə izhar etmişdir. Bu üzdən də əsərin, daha doğrusu onun dövrümüzədək ulaşan fraqmentinin hansı hissəsinin orijinal, hansı hissəsinin isə Avedik və ya başqa bir mirzə tərəfindən əlavə edilən və ya dəyişdirilən hissə olduqlarını müəyyən etmək heç bir çətinlik törətmir. Üstəlik orijinal hissə ilə dəyişikliyə uğramış hissələri ayrıd etməyə kömək edən başqa bir cəhət də var. Hamamanın yazdığı cümlələr şagirdlərin asan qavrayacağı və asan yadda saxlaya biləcəyi bir şəkildə, yəni olduqca qısa formada yazılmışdır. Dəyişikliyə uğrayan cümlələr isə ağır fəlsəfi əsərlərin uzun, çətin anlaşılan və ilk oxunuşdan yadda saxlanılması zor olan cümlələrini xatırladır» [5].

Mətndə çox sayda zoonimlərə rast gəlinir. Onlaraşağıdakı cümlələrdə yer alır:

-Xaysılardırlar sürkülgənlər? (Sürünənlər hansılardır?) [5].

-Ilk yılandır sürkülgən, yer üstünə çekilgən, xarnınınq üstünə… (Birincisi ilandır, yerin üstündə qıvrılaraq qrnı üstə sürünür…) [5].

-Xaysılardırlar dörtayaxlılar? (Dördayaqlılar hansılardır?) [5].

-Çerayaxlılar bölünürlər dörtkə, …tuvartırnaxlığa, atayaxlılar, teriayaxlılarğa da ititırnaxlılarğa.(Dördayaqlılar dörd yerə bölünürlər, …davardırnaqlılar, atayaqlılar, dəriayaqlılar və itidırnaqlılara.) [5].

-Xaysılardırlar çataltırnaxlı, … tuvartırnaxlı? (Hamsılardır cütdırnaqlılar və ya davardırnaqlılar?) [5].

-Tuvar-ögüz ki, budur sığır da suvsığırı da zurafay da münqüzlülər da sırnalar da xoyınlar da eçkilər da özgə bu türlülər.(Davar – öküz və …. və zürafə  …. və …. və qoyunlar və keçilər və başqa bu növdən olanlar) [5].

-Xaysılardırlar tomruxayaxlılar? (Hansılardır təkdırnaqlılar?) [5].

-Neçik at da xatır da eşək da özgə bular kibik. (Necə ki at və qatır və eşək və bu kimilər)

-Xaysılardırlar teriayaxlılar? (Hansılardır dəriayaqlılar?) [5].

-Neçik fil da devə da özgə bular kibik. (Necə ki fil və dəvə və bunlar kimilər) [5].

-Da xaysılardırlar ititırnaxlılar? (Və itidırnaqlılar hansılardır?) [5].

-Neçik aslan da xaplan, ayuv da börülər da börüxatırğına, it, tülkü, çaxal, xoyan, maçı, köcən, kirpi da özgə bularğa oxşaşlar,.. (Necə ki aslan və qaplan, ayı və qurdlar və .., it, tülkü, .., .., kirpi və başqa bunlara oxşayanlar) [5].

-Da xaysılardırlar yüzgənlər suvda? [5].

-… Ulu-ulu balıxlar da yonuzbalıxı, yılanbalıxı, xalxanbalıxı, xılınçbalıxı, xızılalacabalıx da sarıkıbəkbalıx, da üsgümrübalıxı, tekirbalıxı da özgə balıxlar türlütürlü da sansız sürətlər, da suiti, da tozbaxa, xurbaxa da … ki, bardırlar suv içində. (… Ulu-ulu balıqlar, delfinlər, ilan balıqları, qalxanbalığı, qılıncbalığı, qızılalacabalıq və sarı köpək balığı və üsgümrü balığı, təkir balığı və başqa balıqlar və müxtəlif saysız hesabsız surətlər və suiti, və tısbağa, qurbağa və su içində olan …-lar) [5].

Qriqori Hamamanın «Qramatika»sında bu kimi terminlərin sayı misal çəkdiklərimizdən daha çoxdur və onların dərindən öyrənilməsi təkcə dilçilik baxımından deyil, həm də dil, ədəbiyyat və mədəniyyət tariximi baxımından aktual məsələ kimi durmaqdadır

 

Ədəbiyyat

 

  1. Tuncay B. Qafqaz albanlarının dili və ədəbiyyatı. Bakı: Qanun nəşriyyatı, 2010, 368 səh.
  1. Tuncay B. Qafqaz albanlarının dili və əlifbası barədə bir neçə söz. VII Beynəlxalq türk mədəniyyəti, incəsənəti və mədəni irsinin mühafizəsi Simpoziumunun materialları, 26-29, 06. 2013,174-182.
  1. Тунджай Б. Письменное наследие Кавказских албан. Тoм 1 Бишкек-2014 «Улуу Тоолор». 427 с.
  2. Тунджай Б. Письменное наследие Кавказских албан. Тoм 2 (https://bextiyartuncay. wordpress.com /2014/10/29/%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B 5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B B%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D 0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BB%D 0%B1%D0%B0-4/).
  3. Tuncay B. Qriqori Hamama və onun alban (qarqar-qıpçaq) dilində qaləmə aldığı «Alban dilinin qrammatikası» kitabından bir fraqment (https://bextiyartuncay.wordpress.com /2012/04/04/qriqori-hamama-v%C9%99-onun-alban-qarqar-qipcaq-dilind%C9%99-q%C 9%99l%C9%99m%C9%99-aldigi-alban-dilinin-qrammatikasi-%C9%99s%C9%99 rind% C9%99n-bir-fraqment-3/).
  4. Kazımov Q. Səhl ibn Sumbatın xeyirxah nəvəsi  (http://www.tezxeber.com/news. php?id =737).
  5. Deny J., Tryjarski E. “Histoire du sage Hikar” dans la version armeno-kiptchak // Rocznik Orientalistyczny. 1964. T. 27, z. 2, pp . 7-61.
  6. Гукасян В. Л. Значение Закавказских источников в изучении истории азербайджанского языка… Советская тюркология, 1978, № 2.
  7. Геюшев Р.Христианство в Албании… Тбилиси, 1975.
  8. Сумбатзаде А.С. Азербайджанцы – этногенез и формирование народа. Баку, 1990.
  9. Гаркавец A. H. Кыпчакское письменное наследие.Том I. Каталог и тексты памятников армянским письмом. Алматы. Дешт-и-Кыпчак. 2002.
  10. Гаркавец A. H. Кыпчакское письменное наследие.Том II. Памятники духовной культуры караимов, куманов-половцев и армяно-кыпчаков. Алматы. КАСЕАН. Баур, 2007.

 

Xülasə

Şahverdizadə Z. B.

ALBAN DİLİNDƏ İŞLƏNMİŞ BƏZİ ZOONİMLƏR BARƏDƏ

 

Alban yazılı ədəbiyyatı  nümunələri içərisində Qriqori Hamamanın «Qramatika » kitabının özünəməxsus yeri var. Bu kitabda bir çox zoonimlərə rast gəlirik. Bu terminlər ədəbi dil tariximizi öyrənmək baxımınada müstəsna əhəmiyyət daşıyır.

Açar sözlər: Qriqori Hamama, zoonimlər, termin, aslan, qaplan, qurd, tülkü, kirpi, fil, dəvə, balıq, ilan.

Резюме

Шахвердизаде З. Б.

О НЕКОТОРЫХ ЗООНИМАХ В АЛБАНСКОМ ЯЗЫКЕ

 

«Грамматика» Григория Хамамы занимает особое место среди памятников албанской письменной литературы. В этой книги наряду прочими специфичкскими терминами встречаются и зоонимы, которые имеют огромное значение с точки зрения изучения истории Азербайджанского литературного языка.

Ключевые слова: Григорий Хамама, зоонимы, термин, лев, тигр, волк, лиса, еж, слон, рыба, змея.

 

Dilçilik Kateqoriya: | Bir şərh yazın

Устная и пиьменная литература кыпчаков

Бахтияр Тунджай

twe

%d1%83%d1%81%d1%82%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%b8-%d0%bf%d0%b8%d1%8c%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0-%d0%ba%d1%8b%d0%bf%d1%87%d0%b0%d0%ba

Tarix, Türkçülük Kateqoriya: | Bir şərh yazın

О Ближневосточных и Кавказских корнях кыпчаков – повелителей Евразии

Бахтияр Тунджай

dww

%d0%be-%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%b6%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d1%87%d0%bd%d1%8b%d1%85-%d0%b8-%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%ba%d0%b0%d0%b7%d1%81%d0%ba%d0%b8%d1%85-%d0%ba%d0%be%d1%80%d0%bd%d1%8f

Tarix, Türkçülük Kateqoriya: | Bir şərh yazın

Литература и культура саков и гуннов (кушанов)

Бахтияр Тунджай

ddf

%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0-%d0%b8-%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0-%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%be%d0%b2-%d0%b8-%d0%b3%d1%83%d0%bd%d0%bd%d0%be%d0%b2-%d0%ba

Tarix, Türkçülük Kateqoriya: | Bir şərh yazın

Культура и религиозная литература cкифо-парфян

Бахтияр Тунджай

hq

%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0-%d0%b8-%d1%80%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d0%b3%d0%b8%d0%be%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0-c%d0%ba%d0%b8

Tarix, Türkçülük Kateqoriya: | Bir şərh yazın

Общность Евразийской культуры в скифскую эпоху и Ближневосточные корни скифской культуры

Бахтияр Тунджай

un

%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c-%d0%b5%d0%b2%d1%80%d0%b0%d0%b7%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b9-%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%82%d1%83%d1%80%d1%8b-%d0%b2-%d1%81%d0%ba%d0%b8%d1%84

Tarix, Türkçülük Kateqoriya: | Bir şərh yazın

Arşaklar dövrünə aid sikkələr üzərində türkcə yazı nümunələri

Bəxtiyar Tuncay

b%c9%99xtiyar-tuncay

parfiya-arsaklari-dovrun%c9%99-aid-sikk%c9%99l%c9%99r-uz%c9%99rind%c9%99-turkc%c9%99-yazi-numun%c9%99l%c9%99ri

Tarix Kateqoriya: | Bir şərh yazın